Pengertian Paribasan, Bebasan, dan Saloka dalam Bahasa Jawa beserta Contohnya

paribasan, bebasan, saloka

Paribasan, Bebasan, Saloka

Paribasan yaiku unen-unen kang wis gumathok racikane lan mawa teges tartemtu. Dhapukaning paribasan awujud ukara utawa kumpulaning tembung (frase), lan kalebu basa pinathok.
Racikaning tembung ora owah, surasa utawa tegese uga gumathok, lumrahe ateges entar. Tegese tembung lumereg, gumantung surasa lan karep kang kinandhut ing unen-unen.

Paribasan ngemu teges: tetandhingan, pepindhan, utawa pepiridan (saemper pasemon). Kang disemoni manungsa, ulah kridhaning manungsa, utawa sesambunganing manungsa lan alam uripe.

Paribasan ana kang sinebut bebasan lan saloka. Diarani bebasan Manawa lereging teges nggepok sesipatan utawa kaanan kang sambung rapet karo ulah kridhaning manungsa. Diarani saloka menawa lereging teges magepokan karo sing disemoni, disanepani, utawa dipindhakake.

Tuladha anak paribasan

Tuladha ana Paribasan, yaiku;
Anak-anakan timun =  wong kang ngepek bojo anake pupon

Andaka atawan wisaya = wong kang kena prakara banjur minggat amarga duwe pangira bakal kalah prakarane

Andaka ina tan wrin upaya = wong kang didakwa nyolong nanging ora ngaku, wasana kajibah nggoleki barang kang ilang

Awak pendhek budi ciblek = wong cilik tur asor bebudene

Abag-abang lambe = guneme mung lamisAdol lenga kari busik = dum dum barang, nanging sing andum ora oleh bagean

Akadang saksi = wong prakaran akeh sadulure kang dadi seksineAna bapang sumimpang = nyingkiri sakehing bebaya

Anirna patra = ngungkiri tulisane dhewe

Angin silem ing warih = tumindak ala kanthi sesidheman

Angon kosok = ngreti ulah kridhaning wong liya lan bisa empan papan tumindake

Asor kilang munggwing gelas = gunem manis tur marak ati lan bisa mranani sing krungu

Adhang-adhang tetese embung = nJagakake barang mung sakoleh-olehe

Aji godhong garing = wis ora ana ajine (asor banget)

Ana adulate ora ana begjane = arep nemu kabegjan, ning ora sida

Ana gula ana semut = panggonan sing akeh rejekine, mesti akeh sing nekani.

Anggenthong umos = wong kang ora bisa nyimpen wewadi.

Angon mangsa = golek wektu kang prayoga kanggo tumindak.

Angon ulat ngumbar tangan = ngulatake kaanan, yen limpe banjur dicolong

Arep jamure emoh watange = gelem kepenake ora gelem rekasane

Asu belang kalung wang = wong asor nanging sugihAsu gedhe menang kerahe = wong kang dhuwur pangkate mesthi wae luwih dhuwur panguwasane

Asu munggah ing papahan = wong ngrabeni tilas bojone sadulur tuwa

Ati bengkong oleh oncong = wong duwe niyat ala oleh dalan

Ana catur mungkur = ora seneng nyampuri urusaning liyan

Anak molah bapa kepradhah = wong tuwa melu repot amarga tumindake anake

Arep nengkane emoh pulute = gelem kepenak emoh nglakoni rekasane

Adigang, adigung, adiguna = seneng ngendelake kekuwatane, panguwasae, lan kepinterane

Ancik-ancik pucuking eri = tansah was sumelangAsu marani gebug = njarag bebaya

Asu rebutan balung = rebutan utawa padudon sing ora mumpangati

Baladewa ilang gapite = wong gagah kang ilang kakuwatane, kaluhurane (ora duwe panguwasa)

Banyu pinerang ora bakal pedhot = pasulayane sedulur ora bakal medhotake pasedulurane

Bapa kesolah anak molah = yen wong tuwa oleh prakara, anak uga melu ngrasakae lan melu tanggung jawab

Barung sinang = nyela-nyela wong guneman

Balithuk kukum = mbudidaya ucul saka ing kukum utawa angger-angger

Baguguk ngutha waton = mbangkang marang pamarentah

Bondhan tanpa ratu = mbangkang marang nagara

Buru kidang lumayu = nguyak samubarang kang durung karuwan wekase

Buwang rase nemu kuwuk = nyingkiri piala, nanging malah nemu piala kang luwih saka ala

Buwang tilas = rewa-rewa ora mentas tumindak pagawe ala

Bathang lelaku = lunga ijen ngambah panggonan kang mbebayani

Beras wutah arang bali menyang takere = barang kang wis owah ora bakal bali kaya maune

Bidhung api rowang = ethok-ethok nulung nanging sejatine arep ngrusuhi

Blilu tau pinter durung nglakoni = wong bodho nanging sering nglakoni iku luwih pinter tinimbang wong pinter nanging durung tau nglakoni

Balung tinumpuk = anak loro dimantu tunggal dina

Bathang lelaku = wong lungan ijen liwat dalan kang gawat, ngemu baya pati

Bathang ucap-ucap = wong loro lungan liwat dalan kang gawat, ngemu baya pati

Bubuk oleh leng = wong duwe niyat ala oleh dalan

Bung pring petung = bocah kang longgor (gelis gedhe)

Buntel kadut, ora kinang ora udut = wong nyambut gawe borongan, ora oleh opah dhuwit, mangan, lan udut

Busuk ketekuk, pinter keblinger = sing bodho lan sing pinter padha nemu cilaka

Becik ketitik ala ketara = sing becik bakal tinemu, sing ala bakale ketara

Belo melu seton = bisane mung melu-melu, ora ngerti sing dikarepake

Mburu uceng kelangan deleg = nguyak barang sepele kelangan barang sing aji

Bathok bolu isi madu = dianggep wong lumrah nanging sugih kepinteran, utawa wong ala rupane nanging manis bebudene

Bebek diwuruki nglangi = wong pinter diwulang mesthi gelis bisa

Bebek mungsuh mliwis = wong loro padha dene pintere mungsuhan, nanging sing siji luwih trengginas

Bima akutha wesi = wong gedhe kang kukuh panguwasane

Bramara mangun lingga = wong lanang gumagusan ing ngarepe wong wadon kang disiri

Brekithi angkara madu = wong kacilakan marga barang kang banget dikaremi

Byung-byung tawon kambu = wong ela-elu, senengane padha kumpul tanpa ana prelune

Calak cangkol kendhali bol, cemethi tai = nyela-nyela gunem kang ora ana pedahe

Carang canthel = ora diajak guneman nanging melu-melu ngrembug

Car-cor kaya kurang janganan = ngomong ceplas-ceplos ora dipikir dhisik

Cathok gawel = seneng cawe-cawe mesthi ora diajak guneman

Cecak nguntal elo = gegayuhan sing ora jumbuh karo kahanane

Cebol nggayuh lintang = wong duwe panggayuh kang mokal kecandhake

Cebol nggayuh langit = wong duwe panjangka kang tanpa ana kawusanane

Cecak nguntal cagak = gegayuhan kang ora imbang kekuwatane

Cedhak celeng boloten = cedhak karo wong ala bakal katut ala

Cengkir ketindhihan kiring = wong lanang didhisiki anggone rabi dening adhine

Cikal apupus limar = wong oleh kabegjan kang luwih saka mesthine

Cobolo mangan teki = wong bodho banget tur tumindak asor

Cocak nguntal elo = wong tumandang gawe kang ora laras karo kaanane

Cumbu laler = wong kang teka lunga pamanggone

Ciri wanci lalai ginawa mati = pakulinan ala ora bisa diowahi yen durung nganti mati

Cincing-cincing meksa klebus = karepe ngirid nanging malah entek akeh, karepe mung climen wekasan entek wragat akeh

Criwis cawis = seneng maido nanging ya seneng menehi (muruki)

Cuplak andheng-andheng, yen tan pernah panggonane = wong kang tansah sulaya karo rembuge wong akeh

Crah gawe bubrah, rukun gawe santosa = pasulayan njalari ringkih, karukunan njalari kuwat.

Cedhak kebo gupak = sesrawungan karo wong ala bisa melu-melu

Dahwen ati open = nacad nanging mbenerake wong liya

Digarokake dilukokake = dikongkon nyambut gawe abot

Dudu sanak dudu kadang, yen mati melu kelangan = senajan wong liya yen nemoni rekasa bakal dibelani

Duka yayah sinipi, jaja bang mawinga-winga = wong kang nesu banget

Dhandhang diunekake kuntul, kuntul diunekake dhandhang = bab ala dikandhakke becik, bab becik dikandhakkke ala

Derman golek momongan = wong wis akeh kewajibane isih golek gawean kang ngimbuhi ribed

Desa mawa cara negara mawa tata = saben panggonan duwe tata car dhewe-dhewe

Dadia godhong moh nyuwek, dadia banyu moh nyawuk = wis emoh sapa aruh

Dhalang kerubuhan panggung = wong tanpa bisa kumecap marga nemu wiring

Dhandhang diunekake kuntul = wong ala dikira becik

Dhandhang ngelak = wong kang ngajab patining liyan

Dhadhap ketuwuhan cangkring = kumpulane wong becik kaworan wong ala atine

Dhayung oleh kedhung = wong tumandang gawe kanthi kepenak jalaran cocog lan saranane

Dhemit ora ndulit, setan ora doyan = ana ngendi papan tansah slamet

Dibeciki mbalang tai = mbeciki wong liya oleh pinwales piala

Dikempit kaya wade, dijuju kaya manuk = banget ditresnani

Dolanan ula mandi = njarag tumindak gawe kang ngemu bebaya

Dudu berase ditempurake = nyambungi guneman, nanging ora cundhuk karo sing dirembug

Durung cundhuk, acandhak = ora ngerti perkarane melu urun gunem

Dhadhakan anglayoni = mementahi rembug sing wis mateng

Dudutan lan anculan = wong loro padha kethikan: sing siji ethok-ethok ora ngerti

Durung ilang pupuk lempuyange = dianggep isih kaya bocah cilik

Durung pecus keselak betus = durung sembada wis duwe kekarepan neka-neka

Duk sandhing geni = wong lanang jejer turu karo wong wadon dudu bojone

Diwenehi ati ngrogoh rempela = diwenehi sithik isih kurang panarima

Dipalangana mlumpat, ditalenana medhot = arepa dikaya ngapa yen wis takdhire bisa kalakon

Dom sumuruping banyu = telik sandi (mata-mata), laku sesidheman kanggo meruhi wewadi

Eman-eman ora keduman = karepe eman malah awake dhewe ora keduman

Embuh nila embuh etom = wong kang nyaruwe alaning liyan, nanging dheweke ugamelu nglakoni

Embat-embat celarat = wong nyambut gawe kanthi ngati-ati banget

Emprit abuntut bedhug = wong kang nggedhekake perkara sing maune sepele

Enggon welut diedoli udhet = wong pinter dipameri kepinteran sing ora sepiraa

Endhas gundhul dikepeti = wong sing wis kepenak uripe oleh kamukten

Esuk dhele, sore tempe = ora antep, atine molah-malihEmban cindhe, emban siladan = tumindak ora adil

Entek amek, kurang golek = diuneni akeh-akeh

Entek jarake = wis entek kasugihane

Gajah alingan teki = wong gedhe sendhen prekarane wong cilik

Gajah marani wantilan = wong kang njarag nemoni bebayang

Gajah elar = wong kang sarwa kasembadan kekarepane

Gajah ngidak rapah = wong gedhe (agung) nrajang wewalere dhewe

Gajah perang karo gajah, kancil mati ing tengah = wong gedhe padha pasulayanwong cilik sing dadi korban

Galuga sinalusur sari = wong becik rupane, utama bebudene

Gambret singgang mrakatak ora ana sing ngeneni = wong wadon kenes ora ana wong lanang sing nakokake

Gagak nganggo laring merak = wong cilik tumindak kaya-kaya wong gedhe

Garang garing = wong semugih nanging sejatine kekurangan

Gayuk-gayuk tuna, nggayuh-nggayuh luput = samubarang kang dikarepake ora bis keturutan

Gliyak-gliyak tumindak, sareh pikoleh = senajan alon-alon anggone tumindak nanging bisa kelakon

Golek banyu bening = meguru golek kawruh sing becik

Nggutuk lor kena kidul = ngarani/ndakwa sing ora bener

Nggenthong umos = wong kang ora bisa nyimpen wewadi

Gawe luwangan, ngurugi luwangan = utang kana, nyaur kenen

GGayuh tawang = tumandang gawe kang tanpa pituwas

Gecul ngumpul bandhol ngrompol = wong ala padha saiyeg tumindak ala

Gedhang apupus cindhe = wong duwe kamelikan kang ora salumrahe

Geguyon dadi tangisan = gegojegan, wasana gawe susah

Gemblung jinurung, edan kawarisa = tumindak nekad, nanging malah nemu kabegjan

Gendhon rukon = tumindak bebarengan amrih padha kepenake

Geni guntur nila bena = dhawuhing nagara kudu linakonann

Ggenteni watang putung = nglungsur kalungguhane wong kang wis matin

Ggepuk kemiri kopong = tumindak gawe kang tanpa kasil

Ggered ori saka pucuk = tumandang tanpa petung, wasana gawe rekasa awake dhewe

Giri lusi janma tan kena ingina = wong katone bodho jebul sugih kawruh

Golek-golek ketanggor wong luru-luru = arep tumindak ala, wasana kepergok wong kang uga tumindak ala

Gondhelan poncoting tapih = nggantungake urpe marang bojo Gotong mayit = lungan mung wong telu ngliwati papan sing mbebayani

Greget-greget suruh = nggregetake ati nanging ngemu rasa seneng

Gugat kayu aking = mrakarakake wong kang wis mati

Gumembrang ora adang = kelangan barang tanpa ana sing weruh

Gumendheng ora nggoreng = kelangan barang tanpa ana sing weruh

Gutuk api lamur = mitenah wong liya kanthi ethok-ethok ora ngerti wong sing dipitenah

Gupak pulute ora melu mangan nangkane = melu rekasa nanging ora melu ngrasakake kepenake

Glugu ketlusuban ruyung = kumpulane wong becik kecampuran wong ala bebudene

Glundhung semprong = wong wadon omah-omah ora nggawa bandha mapan ing omahe sing lanang

Gong lumaku tinabuh = wong geleme omong mung yen ditakoni

Idu geni = sakuni-unine kelakon

Idu didilat maneh = njabel rembug sing wis kawetu

Iwak kecemplung wuwu = kena diapusi kanthi gampang

Ing ngarsa sung tuladha, ing madya mangun karsa, tut wuri handayani = yen ana ngarep nyontoni, ana tengah menehi greget (karep), ana mburi menehi daya

Jer basuki mawa beya = sakabehing gegayuhan mbutuhake wragad (pengorbanan)

Jabung alus = ngapusi kanthi tembung manis

Jaring langit = tumindak gawe kang tanpa asil

Jaring angin = tumindak gawe kang tanpa asil

Jinjang api goyang = ora nggugu kandhaning liyan nanging malah gawe kapitunan

Jalma tan kena kinira = manungsa iku ora kena diremehake

Jati ketlusuban ruyung = kumpulane wong becik kelebon wong ala

Njagakake endhoge si blorok = ngarep-arep barang sing durung mesthi

Njajah desa milangkori = wis tekan ngendi-endi

Jalma angkara mati murka = nemoni cilaka jalaran angkara murkane

Jamur tuwuh ing sela = wong kang uripe memelas

Jalukan ora wewehan = seneng njaluk ora gelem menehi

Jaran kerubuhan empyak = wong kang wis kanji (kapok, wedi) banget marga lelakon sing wis tau gawe wedi

Jarit luwas ing sampiran = wong duwe kepinteran nanging ora ana sing nganggo utawa ngangsu kapinterane, lawas-lawas wong iku tanpa guna

Jujul muwul = prakara kang nambah-nambahi rekasa, utawa wis sarwa akeh lan torah (kecukupan) isih oleh wuwuh (tambahan) maneh

Junjung ngantebake = ngalembana nanging duwe niyat ngasorake

Kaduk wani kurang deduga = watak wong enom sing grusa-grusu kurang petung

Kalah cacak menang cacak = samubarang pagawean luwih becik dicoba dhisik bisa lan orane

Karna binandhung = kabar kang lumembar sarana gethok tular

Kebak sundukane = wis akeh anggone gawe piala

Kebak sundukane = kakehan dosa, akeh sing disulayani

Kebanjiran segara madu = nemu kabegjan kang gedhe banget

Kebat kliwat, gancang pincang = tumindak kang kesusu mesthi ora kebeneran

Kebo bule mati setra = wong pinter ning ora ana sing merlokake

Kebo ilang tombok kandhang = wis kelangan ngetokake wragat maneh kanggo nggoleki malah ora ketemu

Kebo lumumpat ing palang = wong gedhe nggagahi prakarane sadulur utawa kaluwargane dhewe

Kebo kabotan sungu = wong ngrekasa uripe marga kabotan butuh, kakehan anak

Kebo lumaku dipasangi = wong kang gelem tumandang gawe yen dituntun (diwarahi)

Kebo nusu gudel = wong tuwa njaluk wuruk marang wong enom

Kebo mulih nyang kandhange = wong sing wis suwe lelana bali nyang asale

Kebo mutung ing pasangan = wong ninggal pagaweane sing durung sida ditandangi

Kecing-kecing diraupi = tumindak gawe kanthi wani njejaluk tanpa ngrasa isin

Keduwung nguntal wedhung = wis kebanjur tumindak, arep mundur wis lum aku, arep maju wis rekasa

Kepaten obor = kelangan aluran pasedulurane

Keri tan pinecut = gelem tumindak gawe tanpa diprentah

Kulak warta adol prungon = oleh kabar banjur ditularake marang liyan

Kumrisik tan kanginan = rumangsa tanpa disaruwe

Kuping budheg dikoroki = ora ngreti kathik dikandhani, wasana kepengin ngreti prekarane

Kakehan gludhug kurang udan = akeh sing diomongake ananging ora nyata

Kaya banyu karo lenga = paseduluran kang ora bisa rukun

Kadang konang = wong kang diaku sedulur yen wonge sugih (duwe pangkat)

Kacang atinggal lanjaran = anak kang ora memper bebudene wong tuwane

Kacang mangsaa ninggal lanjaran = anak iku lumrahe bebudene memper wong tuwane

Kandhang langit, bantal ombak, kemul mega = ora duwe papan (omah)

Katepang ngrangsang gunung = wong asor pengin nggayuh pangkat luhur

Katon cempaka sewakul = wong kang manjila dhewe, beda klawan pepadhane

Kajugrukan gunung menyan = oleh kabegjan gedhe banget

Kawuk ora weruh slira = wong cilik ambeke kaya wong gedhe

Kebanjiran segara madu = nemu kebegjan (rejeki) sing gedhe

Kegedhen empyak kurang cagak = wong kang duwe panjangka ning ora sembada

Kekudhung walulang macan = ngapusi nganggo jenenge wong kang diwedeni

Kelacak kepathak = ora bisa mungkir jalaran wis kebukti

Kemladhean ngajak sempal = wong mondhok gawe rusak sing dipondhoki

Kendhit miming kadang dewa = wong kang ora pasrah ing paeka

Keplok ora tombok = melu seneng ananging ora melu wragad, utawa wong kang senengane maido ning ora gelem melu cawe-cawe

Kerot ora duwe untu = duwe kekarepan ananging ora sembada

Kena iwake aja nganti butheg banyune = ngrampungi prakara kanthi ngati-ngati

Kejugrukan gunung madu = nemu kanugrahan

Kethek saranggon = grombolane wong ala

Kencana katon wingka = arepa becik disawang ora becik

Kendel ngringkel, dhadhag ora godhak = ngakune kendel tur pinter jebule jirih tur bodho

Kenes ora ethes = wong sing sugih nanging ora disenengi

Kriwikan dadi grojogan = prakara sepele dadi prakara gedhe

Kere munggah bale = wong asor diprecaya dadi panguwasa (wong pangkat)

Kere nemoni malem = wong miskin kinembong ing pangan

Kere menangi Mulud = wong miskin kinembong ing pangan

Kerot ora duwe untu = duwe kekarepan ning ora duwe wragad

Kerubuhan gunung = wong nemoni kesusahan sing gedhe banget

Kesandhung ing rata kebentus ing tawang = oleh cilaka sing ora dinyana-nyana

Ketula-tula ketali = wong kang tansah nandhang sengsara

Kethek saranggon = kumpulane wong kang tindake ala

Kinjeng tanpa soca = wong tandang gawe ora ngerti ancas tujuwane

Kaleyang kabur kanginan, ora sanak ora kadang = wong sing ora duwe panggonan utawa omah tetep

Klenthing wadhah masin = wong ala sanajan tumindak becik, tabet-tabete wong ala isih ketara (angel ninggalake pakulinane tumindak ala

Kodhok nguntal gajah = wong duwe trekah sing mokal kalakone

Kongsi jambul uwanen = nganti tumekan tuwa banget

Kriwikan dadi grojogan = prakara kang maune cilik dadi gedhe

Krokot ing galeng = wong kang mlarat banget

Kucing-kucing diraupi = wong duwe gawe kanthi nekad, sanajan direwangi wiring isin

Kudhi pacul singa landhepa =wong adu kapinteran, sing pinter sing bakal nemu kabegjan

Kudhung walulang macan = wong golek utangan nganggo sendhen asmane wong gedhe utawa wong kuwasa

Kumenthus ora becus = seneng umuk nanging ora mrantasi karya (sembada)

Kuntul diunekake dhandhang = wong becik dianggep wong ala

Kurung munggah lumbung = wong rena dipek bojo sing duwe omah

Kutuk nggendhong kemiri = wong kang nganggo kang sarwa aji (apik) liwat dalan kang mbebayani

Kutuk marani sunduk, ula marani gebuk = wong kang njarag (marani) bebaya

Kuncung nganti tumekan gelung = suwe banget anggone ngenteni

Ladak kecangklak = wong kang angkuh nemoni pakewuh marga tumindake dhewe

Lahang karoban manis = wong kang rupane bagus-ayu tur luhur bebudene

Lanang kemangi = wong lanang kang jirih

Lawas-lawas kawongan godhong = wis lawas pangabdine, nanging ora banjur dibuwang, tanpa oleh pangkat

Lebak ilining banyu = wong asor kanggo tiban-tiban yen ana prakara

Ledhang-ledhang nemu pedhang = nemu kabegjan tanpa kanyana-nyana

Legan golek momongan = wong kang wis kepenak malah njarag golek gawean (rekasa)

Lambe satumang kari semerang = menehi pitutur nganti kesel, ora digubris

Lumpuh ngideri jagad = duwe gegayuhan sing mokal kelakon

Lungguh klasa gumelar = ora melu rekasa nanging nemu kepenak

Macan guguh = wong gedhe (kuwasa) wis ora kajen keringan

Madu balung tanpa isi = rebutan samubarang kang tanpa guna

Malang-malang tanggung = ngewuhake, arep ditinggal nggrundel, yen dilokake ora mrantasi gawe

Mancak wadhah tulupan = wis suwe nyambut gawe nanging tanpa duwe celengan

Mecel manuk miber = sarwa kasembadan, sabarang tindake mawa kasil

Mendhak alingan, wekasan katon = tumindak nylamur, nanging wekasan ngaku, jalaran konangan wong akeh

Maju tatu mundur ajur = prakara kang sarwa ndadekake pakewuh, utawa mbudi daya kepiye wae nanging ora kasil

Matang tuna numbak luput = tansah luput kabeh panggayuhane

Mbuwang tilas = ethok-ethok ora ngerti marang tumindake kang ala kang dilakoni

Meneng widara uleren = katone anteng nanging sejatine ala atine

Menthung koja kena sembagine = rumangsane ngapusi, nanging sejatine malah kena apus

Merangi tatal = mentahi rembug kang wis mateng

Micakake wong melek = ora nganggep wong sing meruhi dhewe

Midak sikil, njawil mungkur = kethikan ora ngetarani

Midak tembelek ora penyek = ora duwe kekuwatan kanggo tandang gawe

Mirong kampuh jingga = mbalela marang nagara

Mrojol ing akerep = nyebal saka kalumrahaning wong akeh

Milih-milih tebu boleng = kakehan milih, wekasan oleh kang ora becik

Mikul dhuwur mendhem jero = bisa njunjung drajade wong tuwa

Mubra-mubru mblabar madu = wong kang sarwa kecukupan

Meneng kitiran = ora bisa anteng

Mbrojol saselaning garu = ora ana sing madhani kepinterane, utawa wong kang luput saka bebaya

Nabok nyilih tangan = tumindak ala kanthi kongkonan wong liya

Naga mangsa tanpa cala = wong kang mrana-mrana ngrasani alaning liyan

Ngagar metu kawul = ngojok-ojoki supaya dadi pasulayan, nanging sing diojok-ojoki ora mempan

Ngajari bebek nglangi = panggawean sing ora ana paedahe

Ngalasake Negara = wong sing ora manut pranatane Negara

Ngalem legining gula = ngalembana kapinterane wong kang pancen pinter (sugih)

Ngaturake kidang lumayu = ngaturake barang kang wis ora ana

Nagara mawa tata, desa mawa cara = saben papan duwe adapt lan aturan dhewe-dhewe

Nampel puluk = mitenah kabegjane wong liya

Nandur wiji keli = ngopeni turune wong kasrakat

Nasabi dhengkul = nutup-nutupi kekurangane sadulur supaya oleh kauntungan

Natas tali gumantung = putusan kang ora ana kawusanane

Nebak wong mangan = gawe rugine wong kang oleh kamukten

Nemu kuwuk = wong njaluk tulung marang liyan ora nganggo mara ing omahe

Ninggal bocah ing waton = nyumelangake samubarang sing wis kelakon

Nitipake daging serep = titip anak wadon marang besan

Nucuk ngiberake = wis disuguh mulihe isih mbrekat suguhan

Nulung menthung = karepe aweh welas, nanging malah gawe rekasane

Nuntumake balung pisah = bebesanan karo sedulur kang wis adoh alurane

Nututi baling wis tiba = njabel wicara kang wis kawetu

Nututi kidang lumayu = nguyak samubarang kang durung cetha lan durung mesthi olehe

Ngadu singating andaka = gawe dukaning panggedhe

Ngadhepi celeng boloten = cedhak-cedhak wong ala bebudene

Nglungguhi klasa gumelar = nindakake pegawean kang wis tumata

Ngotragake gunung = wong cilik-asor bisa ngalahake wong gedhe-luhur, nganti gawe kagete wong akeh

Nguthik-uthik macan dhedhe = njarag wong kang wis lilih nepsune

Nguyahi segara = weweh marang wong sugih kang ora ana pituwase

Nyangoni kawula minggat = ndandani barang kang tansah rusak

Nguthik-uthik macan turu = gawe nesu (golek gaweyan)

Nyolong pethek = luput saka pangira

Ngobak banyu bening = gawe rerusuh ing papan kang tentrem

Nguyahi segara = nulung wong sing kecukupan

Nandur pari jero = gawe ngamal kabecikan

Nututi layangan pedhot = nggoleki barang sing angel ketemune

Ngaji mumpung = ngatogake kekarepan mumpung ana wektu becik

Ngalem legining gula = ngalem kepinterane wong winasis

Ngandel tali gedebog = mrecaya barang kang ora mitayani

Ngantuk nemu kethuk = enak-enak ora nyambut gawe nanging oleh kabegjan

Ngangsu banyu ing kranjang = golek ngelmu nanging ora pinter marga ngelmune

Ngaub ngawar-awar = golek pangayoman marang wongmiskin

Nguwod gedebog = wong nemu kacilakan merga panggawene wong liya

Nguyang lara nempur pati = njarag marang kacilakan

Nguyuh aling-alingan sada = ngumpetake kekurangane, nanging ora murwat lan sranane

Ngabuk wong meteng = milara wong kang tanpa daya

Ngemping lara nggenjah pati = njarag marang kasangsaran

Ngempukake watu item = nganggep remeh prakara abot

Ngemut legining gula = ngrumat baranging liyan, bareng ngreti yen ana gunane banjur dipek dhewe, ora diwenehake sing duwe

Ngenteni timbale watu item = ngarep-arep samubarang kang ora bakal teka

Ngetutake poncoting tapih = melu sapari lungane bojo

Nggepuk kemiri kopong = tumandang gawe kang tanpa pituwas

Nglancipi singating andaka = natang wong kang kawasa

Nglangi ing tengah mati ing pinggir = apa kang digarap tanpa karampungan

Nglumahake, ngurepake = bebesanan anak loro lanang wadon padha nggawa lan padha olehe

Ngarebake sikut = nenonton mung kanggo golek sukan-sukan

Ngrampek-ngrampek kethek = nyanak marang wong ala

Ngrangsang-ngrangsang tuna = samubrang kang ginayuh ora kena

Ngrusak pager ayu = ndhemeni bojoning liyan

Nrenggiling api mati = wong ethok-ethok ora ngrungu guneme liyan, nanging sabenere niling-nilingake

Numpal keli = wong lelungan mung nunut kancane

Nusup ngayam alas = wong lelungan kanthi mlebu metu padesan lan ngliwati omah-omahe wong akeh

Nyambung watang putung = ngruunake sedulur kang cecongkrahan

Nyawat mbalang wohe = duwe panpgangkah sarana pitulungane sedulur sing diangkah

Nyeret pring saka pucuk = pagawean gampang malah dingel-ngel

Nyundhang bathang bantheng = ngangkat priyayi turunane bangsa luhur kang wis ora duwe pangawasan

Nyunggi lumpang kentheng = rabi ayu turune wong luhur

Obor blarak = mung sawetara wae

Obah owah = barang dadi becik mbutuhake wragad

Obah mamah = yen gelem makarya, bakale akeh rejeki

Obah ngarep kobet mburi = wani rekasa dhisik, mbesuke bakal kepenak

Opor bebek, mentas dhewek = rampungae saka reka dayane dhewe

Ora ana banyu mili mandhuwur = watak iku tumurun marang anak

Ora ana kukus tanpa geni = ora ana akibta tanpa sebab

Ora gonja ora unus = wis rupane ala, bebudene uga ala

Ora jaman ora makam = ora genah asal kamulane

Ora mambu enthong irus = ora ana sambung rapete bab aluran paseduluran

Ora ngerti kenthang kimpule = ora weruh prakara sing dirembug

Ora polo ora uteg = bodho banget

Ora tembung ora lawung = njupuk barange liyan tanpa jawab

Ora weruh alip bengkonge = ora ngreti aksara

Othak-athik didudut angel = katone sarwa ganpang bareng ditemenani ora ana nyatane

Ora kingan ora udut = ora mangan apa-apa

Ora uwur ora sembur = ora gelem cawe-cawe (aweh pitulung)

Palang mangan tandur = wong kang diwenehi kapercayan njaga nanging malah ngrusak

Pandengan karo srengenge = memungsuhan karo panguwasane

Pandhitane antake = laire katon suci batine ala

Pecruk tunggu bara = wong kang dipasrahi tunggu barang kang dimelik (dadi kesenengane)

Pupur sadurunge benjut = becik jaga-jaga utawa tumindak ngati-ati

Pupur sawise benjut = ngati-ati sawise nemu bebaya

Pinter keblinger busuk ketekuk = sarwa cilaka, tansah kena paeka

Pitik trondhol diumbar ing padaringan = wong miskin dipracaya manggon ing papan kang mubra-mubru pangan

Pupur sawise benjut = tumindak ngati-ati bareng wis ketaman

Raga tanpa mule = rana-rene mung disawiyah, ora kajen

Rupak jagade = ora duwe papan pasrawungan

Rame ing gawe, sepi ing pamrih = gelem tandang gawe ora amarga golek opah

Ramban-ramban tanggung = wong ngira alaning liyan, nanging isih ragu-ragu

Rawe-rawe rantas, malang-malang putung = sakehing pepalang bisa disingkirake

Rampek-rampek kethek = wong kang nyedhak-nyedhak wong ala, ora wurung oleh piala saka wong iku

Rebut balung tanpa isi = pasulayan marga barang kang sepele

Regem-regem kemarung = wong kang ngrangkani wong liya kang sok nglarani (gawe cilaka)

Renggang gula kumepyur pulut = wong kang raket banget anggone kekancan

Rindhik asu digitik = dikongkon nindakake pegawean kang ora cocog karo kekarepane

Rupa nggendhong rega = merga barange apik mula regane ya larang

Rukun agawa santosa, crah agawe bubrah = yen padha rukun mesthi padha santosa, yen padha congkrah mesthi bakal rusak

Rubuh-rubuh gedhang = wong kang ela-elu tumindake liyan (melu-melu)

Sing salah seleh = sing salah bakal nampa akibate

Sembur-sembur adas, siram-siram bayem = bisa kaleksanan marga pandongane wong akeh

Sadumuk bathuk sanyari bumi = pasulayan dilabuhi toh pati

Satru munggwing cangklakan = wong kang dadi mungsuh ing lingkungan sanak sedulur

Satu munggwing rimbagan = wong loro kang anggone kekancan padha cocoge

Suduk gunting tatu loro = nampa kesusahan (kasangsaran) bareng-bareng (ngiwa nengen)

Sabar sareh mesthi bakal pikoleh = tumindak samubrang aja kesusu

Sabaya pati sabaya mukti = kerukunan nganti tekaning pati

Sadumuk bathuk senyari bumi = pasulayan nganti dilabuhi tekan pati

Sandhing kirik gudhigen = wong kang srawung karo wong ala, ora wurung ketularan alane

Sandhing kebo gupak = wong kang cedhak wong tumindak ala, bisa-bisa katut ala

Sanggar waringin = wong kang dadi pangayomane wong akeh

Sepi ing pamrih rame ing gawe = nindakake pagawean kanthi ora duwe kamelikan apa-apa

Sluman-slumun slamet = sanajan kurang ngati-ati nanging isih diparingi slamet

Sumur lumaku tinimba, gong lumaku tinabuh = wong kang geleme tumandang gawe yen diajak utawa dikancani wong sing wis pinter

Sadawa-dawane lurung isih dawa gurung = kabar iku mesthi sumebar adoh, lan adoh karo kanyatane

Sapikul sagendhongan = andum barang kanthi kukum kang murwat lan kaanane

Sendhen kayu aking = prakaran gondhelan wong kang wis mati

Singidan nemu macan = dhelikan marga tumindak ala nanging malah kawruhan panggedhene

Si gedheg lan si anthuk = wong loro kang wis padha kangsen tumindak ala bebarengan

Simbar tumrap sela = wong kang uripe ngrekasa, awit ora duwe sumber pangan sing gumathok

Tebu tuwuh socane = wong sing alus lan mans tembunge nanging ala aten-atenane

Tekek mati ulone = wong kang nemoni cilaka marga saka gunemane dhewe

Tembang rawat-rawat, bakul sinambewara = kabar kang durung mesthi salah lan benere

Tulung menthung = katone aweh pitulungan, nanging gawe susah

Tega larane ora tega patine = arepa kaya ngapa sedulur iku perlu dibelani

Tigan kaapit sela = wong kang ana ing sajroning bebaya, tansah was-sumelang atine

Timun jinara = prakara gampang banget

Timun wungkuk jaga imbuh = wong kang kanggo genep-genep (jaga-jaga yen kekurangan)

Timun mungsuh duren = wong ringkih mungsuh wong kuwat

Tuna satak bathi sanak = rugi petung (bandha) nanging tambah sedulur

Tunggal banyu = tunggal guru

Tinggal glanggang colong playu = ora wani tanggung jawab (keplayu ing peperangan)

Tumbak cucukan = wong kang seneng pradul (adu-adu) marang liyan

Tumbu oleh tutup = wong loro sing cocog aten-atenane

Tumper cinawedan, wedang lelaku = wong kang angger duwe bojo, bojone mati (wong kang diseriki kanca-kancane)

Tunggak jarak mrajak, tunggak jati mati = turune wong cilik bisa dadi wong gedhe, turune wong gedhe ora bisa oleh kalungguhan dhuwur, utawa prakara ala ngambra-ambra dene prakara becik kari sethithik

Tunggak kalingan rone = tilas wong gedhe wis ora katon gedhene utawa luhur pangkate

Tunggak kemadhuh = wong kang maune dadi mungsuh

Tunjung tuwuh ing sela = wong kang maune dadi mungsuh

Thenguk-thenguk nemu kethuk = nyambutgawe sakpenake nanging meksa nemu kabegjan

Ucul saka kudangan = luput karo gegayuhane

Ula marani gitik (gebug) = wong kang njarag marang bebaya

Ulat madhep ati kareb = wis manteb banget kekarepane

Ungak-ungak pager a rang = duwe melik marang bojoning liyan

Ulangan cumbon = angger lunga, ora suwe bali maneh

Uyah kecemplung segara = menehi barang sethithik marang wong sugih banget

Undhaking pawarta sudaning kiriman = kabar sing sumebar beda nyatane

Udan tangis = akeh wong sing kesusahan amarga ketaman bencana

Uwod gedebog = wong kang ora kena diprecaya kanggo lantaran rembug

Wastra bedhah kayu pokah = wong nandhang tatu, babak kulite, putung balunge (wong ketula-tula uripe)

Watra lungset ing sampiran = wong pinter ora diguroni wong liya nganti tuwa

Wedi rai wani silit = wanine mung saka mburi, wedi yen adhep-adhepan

Wedhus diumbar ing pakacangan = wong mlarat dipercaya njaga barang pakaremane

Weruh ing grubyug, ora weruh ing rembug = melu-melu tumindak nanging ora ngerti kang dikarepake

Wiwit kuncung nganti gelung = nuduhake wektu sing suwe banget (saka bocah nganti tuwa)

Welsa tanpa alis = arep tetulung (melasi) wong liya nanging malah dadi bilaine

Waras-wiris = sehat

Wong wadon cowek gopel = drajating wong wadon kang ora pangaji

Wis kebak sundukane = wis akeh banget kaluputane

Yuwana mati lena = wong becik nemu cilaka jalaran ora ngati-ati

Yitna yuwana, lena kena = sing ngati-ati bakal slamet, sing sembrana cilaka

Yuyu rumpung mbarong ronge = wong kang nyantosani omahe, amarga wedi diganggu gawe wong liya kang ala pakartine

Yiyidan munggwing rampadan = biyene wong durjana saiki dadi wong alim

Yoga anyangga yogi = murid nirokake piwulange guru